آمیزۀ ذوق و دانش- بخش دوم
بخشهایی برگزیده از نوشتۀ دکتر مسعود جعفری (پژوهشگر، نویسنده و مترجم، عضو هیئتعلمی دانشگاه خوارزمی)
در فصلنامۀ نقد کتاب ادبیات (سال سوم، شمارۀ 11، پاییز 1396) دربارۀ کتاب این ترانه بوی نان نمیدهد اثرِ مهدی فیروزیان (تهران: انتشارات کتاب آبی، 1396)
طرح تفصیلی کتاب کاملاً سنجیده و بهسامان است. مؤلف مباحث خود را با نگاهی تاریخی-زندگینامهای شروع کرده و سپس به نگرشی تطبیقی روی آورده است؛ اما در همهحال از «متن» ترانهها و آهنگها غافل نمانده است. مؤلف در نقد و تحلیل متن بهویژه به یکی از آموزههای مکتب «نقد نو» یعنی «قرائت دقیق/ تنگتنگ» توجه داشته است. ابزار اصلی منتقدان هوادار این شیوه تمرکز بر یکیک واژههاست. این کار در این کتاب بهخوبی صورت گرفته و همین پایبندی به بررسی دقیق واژهها مانعِ درافتادنِ مؤلف به پرتگاه انشانویسی شده است. البته او هشیارانه این نوع نگاه به متن را بهتنهایی کافی ندانسته و در کنار آن از آموزههای نقد فرمالیستی جدید و نقد فنی و بلاغی قدیم هم بهره برده است. مؤلف در پیوند دادن این دو حوزه یعنی فرمالیسم (عمدتاً با اتکا به تحلیل موسیقی شعر و زبان آن) و مباحث بلاغی قدیم (عمدتاً با اتکا به کتابهای بیان و بدیع) توفیق داشته است.
اصولاً در میان شیوههای گوناگون نقد و تحقیق هیچ شیوهای فینفسه واجد ارزش نیست و ارزش آن به هنر خلّاق منتقد و محقق بستگی دارد. منتقد/ محقق باید هر شیوه را بهگونهای خلّاقانه بهکار گیرد و در صورت لزوم آن را با شیوههای دیگر درهم آمیزد. قضاوت در باب اینکه آیا منتقد/ محقق در کار خود کامیاب بوده است یا نه از راه بررسی دستاوردهای او حاصل میشود. متأسفانه بسیاری از منتقدان/ محققان امروزی صرفاً شیوهای از نقد یا تحقیق را –عمدتاً بنا بر پسند و سلیقۀ رایج در جامعه و نه دغدغۀ خودشان- با متن موردنظرشان تطبیق میدهند یا بهاصطلاح آن را بر روی متن «پیاده میکنند»؛ ولی اینکه این کار چه نتایجی بهبار میآورد برایشان اهمیتی ندارد. از همینروست که هر روز با کتابها و مقالات فراوانی روبهرو میشویم که بر پایۀ یک یا چند رویکرد انتقادی/ تحقیقی اما بهشکلی «مکانیکی» نوشته شدهاند. گویی که نویسندگان این آثار، وظیفهای کسالتبار را برای رفع تکلیف برعهده گرفتهاند. حال آنکه هدف از هر نقد/ تحقیق، دستاوردهای تازۀ حاصل از آن است. خواننده باید با خواندن هر نقد/ تحقیقی احساس کند به درک و نگاه تازهای دست یافته که پیش از آن بدان دسترسی نداشته است. این دقیقاً همان اتفاقی است که در کتاب حاضر افتاده است و دریچۀ تازهای به روی ما گشوده است.